Adam olana bir s�z yeter:
D�r�st, anlay??l? ve iyi ahl�kl? kimselere bir ?eyi bir defa s�ylemek yeterlidir. ?stenileni yapmak i�in tekrar tekrar ikaz etmek zorunda kal?nan insanlarda ak?l, ahl�k veya ki?ilik y�n�nden eksiklik var demektir. Bir konuda anlay??s?zl?k g�stermek art niyet belirtisidir.
Bir kimseye bir i? yapt?rmak bir �?�t vermek veya do?ru yolu g�stermek hususunda yak?n?rken s�ylenir.
Az s�yle, �ok dinle:
Konu?mak insano?luna ba???lanan nimetlerin en b�y�klerindendir. Buna ra?men yerinde ve uygun konu?ma, herkesin ba?aramad??? bir meziyettir.
S�z�n en g�zeli, az ve �z olan?d?r. ?nsan?n kar??la?t??? k�t� durumlar?n pek �o?u dili y�z�ndendir. �ok konu?an �ok hata yapar. S?rf konu?mu? olmak i�in veya gereksiz yere konu?anlar?n ba?? dertten kurtulamaz. Oysa az konu?up �ok dinlemenin pek �ok yararlar? vard?r. Gerekmedik�e konu?mamak bir saadet, �ok dinlemek de bir erdemdir. Herkesin bu kurala uymas? gerekir.
�ok konu?anlara tembih, yeti?me �a??ndaki insanlara tavsiye i�in s�ylenir.
B�y�k lokma ye (de) b�y�k s�yleme:
Ba?kalar?n? ele?tirirken onlar? k?namamak gerekir. Ele?tiriler genellikle yap?c? olmal?, hele hele kendimizi ele?tirilen ki?iden asla �st�n g�rmemelidir. B�y�k konu?mak insan?n de?erini azalt?r. Kald? ki ba?kalar?n? k?nayan ki?i �ok zaman ayn? duruma kendisi de d�?m�?t�r. Ay?plamak, ay?planan durumu davet etmek gibidir.
Kendilerini �st�n g�rme �abas?yla ba?kalar? aleyhinde at?p tutanlara bir tembih s�z� olarak s�ylenir.
Derdini s�yleyemeyen, derman bulamaz:
�aresizlik i�inde bocalad???m?z bir�ok durumlar vard?r ki ba?kalar?na a�?lamad???m?z i�in bir �?k?? yolu bulamay?z. ?nsan?n tek ba??na halledemeyece?i m�?k�ller olabilir. Bu durumda bize yard?m? dokunabilecek birisine m�racaat etmek ka�?n?lmazd?r. Aksi takdirde i�e g�m�len dertler, ki?ileri ruh bunal?mlar?na s�r�kleyebilir.
Zor anlarda bir yol g�steri araman?n gerekti?ini vurgulamak i�in s�ylenir.
Dil epsem (olsa), ba? esen (olur):
(Epsem: Suskun)
insanlar?n ba??na gelen fel�ketlerin pek �o?u, dillerini tutamad?klar?ndand?r. Her ?eyi her yerde s�yleyen densiz ve gevezeler elbette birtak?m ?im?ekleri �zerlerine �ekerler. Diline hakim olamayan ki?i de elbette k�t� uygunsuz s�zlerinin cezas?n? g�r�r.
(Ayr?ca . B�lb�l�n �ekti?i dili bel�s?d?r.)
konu?urken d�?�nmek ve temkinli davranmak ile ya hayr? konu?mak veya susmak gerekti?ini anlat?r.
Dilin kemi?i yoktur:
Ki?iler de?i?ik zamanlarda apayr? fikirleri savunabilir; bug�n kara dediklerine yar?n ak diyebilirler. Konu?mak kolayd?r, at?p tutmak da. Ama i? icraata gelince s�yleneni yapmak g��le?ir. Hele hele k�t� s�zler s�yleyip tehditler savurmak asla ho? g�r�lmez.
Uygunsuz ve kabul edilemeyecek s�zler s�yleyen ki?iler hakk?nda kullan?l?r.
Do?ru s�yleyeni dokuz k�yden kovarlar:
Toplumlar genel e?ilimlerine g�re sosyal hayatlar?n? d�zenlerler ve toplumun genel gidi?at? bireyleri de etkiler. Herkesin yalanc?, d�zenbaz, ahl�ks?z oldu?u bir toplumda birilerinin d�r�st, do?ru ve iyi olmas? hazmedilemez. Daima hakk?, hakl?y? g�zeten do?ruyu s�yleyen b�yle ki?iler, ba?kalar?n?n �?karlar?na engel olduklar? i�in d??lan?rlar ve zul�m g�r�rler. Ne olursa olsun do?rudan ayr?lmamak gerekir. Ba?kalar? bana zarar verir korkusuyla ger�ekleri s�ylememek, toplumlar? y?kan en k�t� hastal?kt?r.
Hak�tan yana olup do?ruyu s�yledi?i i�in zarar g�ren insanlar? teselli amac?yla s�ylenir.
Do?ru s�z ac?d?r:
K�t� davran??lar? al??kanl?k edinen ahl�ks?z insanlar bile ahl�kl? ve d�r�st olmay? ister, b�yle g�r�nmeye can atarlar. ��nk� �?karlar? bunu gerektirir. Bir g�n birinin �?k?p onlar hakk?ndaki ger�ekleri b�t�n �?plakl???yla s�ylemesi onlara �ok ac? gelir. Ancak yine de do?ru s�z� s�ylemekten ka�?nmamal?d?r.
Menfaate dokunan ger�eklerin s�z konusu edildi?i zamanlarda s�ylenir.
Do?ru s�ze ne denir!..
Ger�ekler yorum kabul etmez. Onlar hakk?nda art niyetli s�ylenecek her s�z sahibine zarar verir. Bu bak?mdan do?ru, mant?kl? ve g�zel ��z�mler getiren s�zler tart???lamaz. Atas�zleri buna misaldir; aksini s�ylemek pek m�mk�n de?ildir.
Do?ru bir s�z� kabullenmek gerekti?ini tavsiye i�in s�ylenir.
Do?ru s�z yemin istemez:
Yemin, bir s�z�n do?rulu?unu ispatlamak �zere �ok gerekli h�llerde ba?vurulan bir ahittir. ?nsanlar yalan s�ylemedikleri zaman yemine ihtiya� kalmaz. Bu bak?mdan T�rk-?sl�m t�resinde yemin ho? kar??lanmamaktad?r. Do?ru s�z, ba?ka olaylarca da desteklenir. Oysa bir s�z�n yalan olmas?, ilgili olaylarla da ortaya �?kabilir. Bu bak?mdan asla yemine ihtiya� duymayacak kadar d�r�st olmak gerekir. Zira s�zlerini yemin ile kuvvetlendirmek isteyen ki?ilere ?�pheyle bak?l?r. Kendisine sayg?s? olan insanlar ise zaten yemine ihtiya� duymazlar.
Bir s�z�n do?ru oldu?unu ispatlayan belirtilerin ortaya �?kmas? �zerine s�ylenir.
Dost ac? s�yler:
Ki?iler aras?ndaki ili?kilerde baz? kusurlar? y�ze vurmak taraflar? incitebilir. Bu sebeple aralar?nda s?k? dostluklar bulunmayan insanlar hem kar??s?ndakini k?rmak ve utand?rmamak, hem de kendisini ele?tirdi?ini g�sterip de d�?manl???n? kazanmamak i�in onun kusurlar?n g�rmezden gelirler. Oysa ger�ek dostlar, kar??lar?ndakinin iyili?ini istediklerinden her t�rl� ele?tiriyi yaparlar. Ta ki dostu kusurlar?n? d�zeltsin ve ba?kalar?na kar?? eksikli olmas?n. Ama ger�ekleri s�ylemek ki?ilere a??r geldi?i i�in bir dostun ele?tirel s�zleri ac? kabul edilir. Unutmamal?d?r ki yap?c? ac? s�z, bo? iyi s�zden �st�nd�r.
Ki?iler, iyiliklerini d�?�nd�kleri dostlar?n? tenkit ederken, bu atas�z�yle fikirlerini kuvvetlendirirler.
Gafile kel�m, nafile kel�m:
�evresinde olup bitenlerle ilgilenmeyen veya ilgilenmek istemeyen ki?ileri o konuda uyarmak bo?unad?r. Zira onlar ileriyi g�rmemekte direnir ve olaylar kar??s?nda gaflet g�sterirler. Bu bak?mdan kendilerini uyarmak i�in s�ylenen s�zler hep bo?a gider, i?e yaramaz.
Laf anlamamakta ?srar edenler hakk?nda s�ylenir.
Hayvan kokla?a kokla?a; insan s�yle?e s�yle?e:
Hayvanlar?n tan??ma ve yak?nl?klar? i�g�d�sel olarak kokla?a kokla?a sa?lan?r. ?nsan ise ak?ll? bir varl?k olup bunu s�z ile ifade eder. Dolay?s?yla insanlar?n yak?nl?klar? konu?arak sa?lan?r. Birbirini anlamayan ki?ilerin beraberlikleri m�mk�n de?ildir. Zira insanlar? bir arada tutan en �nemli unsur fikir birli?idir.
Sosyal ili?kilerde diyalo?un �nemini vurgulamak i�in s�ylenir.
?ki dinle bir s�yle:
�ok konu?mak ki?ilerin ba??na pek �ok zararlar a�abilir. Yanl??, yalan, uygunsuz s�zler ancak �ok konu?an veya konu?may? �ok seven ki?ilerde bulunur. Oysa az, �z ve k?saca konu?arak meram? anlatmak ideal bir y�ntemdir. Az konu?mak, d�?�nerek ve yerinde konu?mak demektir. Aceleci davran?p haz?rcevapl?k taslamak iyi de?ildir. Kar??m?zdakini dinlemek ona bir ?eyler anlat?p durmaktan elbette iyidir.
�ok konu?up ba?kalar?n? rahats?z edenler veya terbiye �a??ndaki ki?ilere tavsiye i�in s�ylenir.
?mam bildi?ini okur:
Cami ne kadar b�y�k olsa; imam (yine) bildi?ini okur.
?yi nasihat verilir; iyi ad verilmez:
Herkes ba?kalar?na g�zel �?�tler verebilir. Ama hi� kimse bir di?erine g�zel bir n�m kazand?ramaz. ?yi isim, ki?inin kendi gayretiyle kazan?l?r. Ki?ileri do?ru yola �a??rmak m�mk�nd�r; ama hareketlerini tayin etmek, s�zlerini ve davran??lar?n?, huylar?n? belirlemek m�mk�n de?ildir.
?yi bir ki?i olmak hususunda, herkesin kendisinin gayret g�stermesi gerekti?ini vurgulamak �zere s�ylenir.
Kad? anlat??a g�re fetva (h�k�m) verir:
Birden fazla ki?iyi ilgilendiren olaylarda herkes kendisini hakl? bulur ve olay? lehine yorumlay?p anlat?r. Bu durumda taraflar? dinleyen ki?i, e?er olaya ?ahit olmam??sa, anlat?lanlara bakarak h�k�m verir. Bu da �o?unlukla her iki taraf?n ayn? anda hakl? olmas? demektir. Her ne olursa olsun ger�ekleri sapt?rarak anlatmamak laz?md?r.
Ger�ekte haks?z olan ki?ilerin hakl? �?kmas? durumunda olaylar? �arp?tt?klar?n? vurgulamak �zere s�ylenir.
Kara haber tez duyulur:
K�t� bir olay?n haberi, olayla ilgili ki?ilere en k?sa zamanda ula?t?r?l?r ki bir an �nce gereken �nlemler veya yap?lmas? gereken i?ler yap?ls?n. Buradan hareketle �l�m, kaza, hastal?k, bel� gibi k�t� olaylar?n haberleri de hemen yay?l?r. Asl?nda kimse b�yle bir haberi duymak istemez. Duyunca da bunun erken oldu?unu d�?�n�r.
K�t� bir haberin duyulmas? �zerine s�ylenir.
Kem s�z (kalp ak�e) sahibinindir:
(Kem: k�t�)
?nsanlar zaman zaman k�t� s�zler s�yleseler de sonradan bu s�zleri kabul etmek istemezler. Hi� kimse k�t� bir ?eye sahip olmak istemez. Dolay?s?yla k�t� s�zler �o?unlukla ink�r edilir. Buna ra?men halk o k�t� s�z�n sahibini elbette bilir. Bu t?pk? sahte ve ge�meyen paralar gibidir. Kimse bu paralar? kabul etmeyince sahibinde kal?r.
K�t� s�z ve davran??lardan ka�?nmak gerekti?ini vurgulamak �zere s�ylenir.
Kuru laf (bo? lak?rd?) kar?n doyurmaz.
Bo? s�z�n insana hi�bir faydas? olmaz. B�yle lak?rd?lardan ne iyi bir sonu� al?nabilir; ne de o sonu� i?e yarar. S�z �ncelikle do?ru ve tutarl? s�ylenmeli, sonra da hareket ve �al??ma ile desteklenmelidir. Aksi takdirde hi� kimse yaln?zca konu?mak, at?p tutmakla bir i? ba?aramaz.
Bo? s�zlerle gevezelik edenler i�in s�ylenir.
Laf laf? a�ar (laf da kutuyu a�ar):
S�z�n en etkili ve de?erlisi, az ama �z olan?d?r. E?er konu?ma uzayacak olursa, s�zden s�ze ge�ilir ve hi� ortada olmayan konular hakk?nda konu?ulmaya ba?lan?r. Belki as?l konu?ulmas? gereken konu da??t?lm??, unutulmu? bile olur. Keza s�z uzad?k�a s?rlar da yava? yava? a�?l?r ve gizli kalmas? gereken hususlar ortaya d�k�l�r. Bu bak?ndan merama yetecek kadar konu?mak en do?ru yoldur.
K?saca, g�r�?�lmesi gereken bir konunun bo? lak?rd?lar ile uzamas? �zerine s�ylenir.
Lafla peynir gemisi y�r�mez:
Maksada ula?mak, ancak �al??makla olur. Bir ki?inin �?�yle yapar?m, b�yle ederim�� diye s�ylenmesi hi�bir i?i h�lletmez. Ancak s�yledi?ini yapanlar sonuca ula??r. Aksi takdirde bo? laflar, at?p tutmalar ve kuru �v�nmeler ile i? y�r�mez.
Yapamayaca?? ?eyleri �ok kolaym?? gibi anlatarak oldu?undan b�y�k g�r�nmek isteyen ki?iler hakk?nda s�ylenir.
Lafla pilav pi?erse, deniz (da?) kadar ya?? benden:
S�z s�ylemek, i? g�rmeye ve ba?ar? elde etmeye yetmez. �al??arak hedefe ula??labilir. Yoksa s�z s�ylemeye gelince herkes y�ksekten atabilir. ?nsanlar?n olduklar?ndan daha �st�nm�? gibi g�r�nmeleri hi�bir i?i h�lletmez. E?er bu tutum ge�erli bir yol olsayd?, ki?iler birbirlerinden daha fazla palavra s�yleyerek ba?ar?l? olurlard?. Marifet �al??mak, didinmek ve gayret saf etmektedir.
Kuru s�zler ile kendini �venlere kar?? bir ikaz s�z� olarak s�ylenir.
Laf torbaya girmez:
A??zdan �?kan bir s�z�n hi� s�ylenmemi? gibi gizlenmesi imk�ns?zd?r. Onu duyan ki?iler �zerinde, iyi veya k�t� mutlaka bir etki yapar ve yay?l?r. Bu durumda pi?man olunan s�zler, s�yleyen ki?ilere zarar verir. O h�lde her s�z� d�?�nerek s�ylemek, �n�n�n ard?n? hesap etmek gerekir. ?stenmeyen durumlarla kar??la?mamak i�in s�zlerimize �ok dikkat etmeliyiz.
S�z s�ylerken iyi d�?�nmenin ve temkinli davranman?n gereklili?ini anlatmak �zere s�ylenir.
Leyle?in �m�r laklakla ge�er:
Aylak ki?iler zamanlar?n?n �o?unu konu?makla ge�irirler. Oysa bu gevezeliklerinden hi�bir yarar elde edilemez. Bilakis zaman bo?a t�ketilmi?, yap?lmas? gereken i?ler yap?lamam?? olur. Hi�bir i? yapmadan ileride yapaca?? i?leri anlatan; ama hi�birini yapmaya yana?mayan ince insanlar vard?r ki ba?kalar?n? me?gul etmekten �te bir meziyetleri yoktur. Bu t�rden ki?ilerin �enesine tak?larak zaman?m?z? bo?a harcamamal?y?z.
Bo? konu?may? ve at?p tutmay? kendine huy edinen ki?iler hakk?nda s�ylenir.
Marifet iltifata t�bidir:
Ki?ilerin ba?ar?lar? takdir edildi?i ve kar??l??? verildi?i m�ddet�e daha iyi sonu�lar elde edilir ve ba?ar?lar?n devam? sa?lan?r. �ok kaliteli bir mal �reten ki?i, e?er o mala al?c? bulam?yorsa ba?ar?s?n?n bir anlam? yoktur. Ki?ilerin yarar?na kullan?lmayan ba?ar?lar devaml? olamaz.
Beceri ve ba?ar?lar? �d�llendirmek gerekti?ini vurgulamak �zere s�ylenir.
Muhabbet iki ba?tan (olur):
?yilik iki ba?tan olur.
Olmaz olmaz deme, olmaz olmaz:
?nsanlar enyin olup neyin olamayaca??n? tahmin edebilirler; ama bilemezler. Bir ?eye daha �nceden �Olmaz, imk�ns?z, ger�ekle?emez!� gibi m�dahalelerde bulunmak sak?ncal?d?r. ��nk� d�nyada olmayacak ?ey yoktur. En olmayacakm?? gibi g�r�nen pek �ok olay ger�ekle?mi?, hi� ak?lda bulunmayan hadiseler vuku bulmu?tur.
Umulmad?k bir olay, veya bir olay?n olmak ihtimaline itiraz edenlere tavsiye ve ikaz i�in s�ylenir.
S�yleme dostuna, o da s�yler dostuna:
G�venme dostuna, saman doldurur postuna.
S�yleyenden dinleyen �rif gerek:
Dinleyen ki?iler e?er dikkatle dinliyorlarsa, konu?an?n ne demek istedi?ini veya s�z� nereye getirece?ini kolayca anlayabilirler. �yle h�ller vard?r ki bir s�z �st� kapal? s�ylenir. Bu durumda dinleyenin dikkati ba?ka ?eyde ise imaj? anlamas? zor olur. Onun i�in bizimle konu?an ki?iyi mutlaka can kula?? ile dinlemeliyiz. Nitekim bu davran?? tarz? bir nezaket kural?d?r. Keza �ok konu?mak yerine �ok dinlemek de insan?n de?erini ve bilgeli?ini art?r?r.
Kar??m?zdaki ki?iyi can kula??yla dinlemeyi tavsiye veya anlamamakta ?srar edenleri ikaz i�in s�ylenir.
S�yleyene de?il, s�yletene bak:
Ki?iler her zaman konu?malar?n? kontrol alt?nda tutamayabilirler. Aceleci veya fevri davran??larda ne s�yledi?imizi bilemeyebiliriz. Bazen de ger�ekten insan hi� d�?�nmedi?i bir ?eyi s�yleyiverir. Hele bu s�zler do?ru olmas? istenen s�zler ise, o ki?iye bu s�zleri Allah�?n s�yletti?ine inan?l?r. ?�ten ve samimi s�ylenmi? s�zlerin �o?u bu t�rdendir.
S�ylenmek istenilen ho? bir s�z�n ba?kas? a?z?ndan duyulmas? �zerine s�ylenir.
S�z a??zdan �?kar (namustur):
D�r�st ve yi?it ki?iler ahitlerine s�d?k kal?r ve hi�bir s�zlerini ink�r etmezler. Daha �nce verdikleri s�zde durur ve s�ylediklerini yaparlar. Yapamayaca?? ?eyi s�yleyen ki?i ise insanlar? aldatan bir hain demektir. Verilen s�ze namusumuz gibi sad?k kalmal? ve gere?ini yapmal?y?z. ��nk� s�z ve vaad, namus kadar kutsald?r.
Ki?ilerin, verdikleri s�zde durmalar? i�in ikaz mahiyetinde s�ylenir.
S�z g�m�?se s�k�t alt?nd?r:
Konu?mak, g�zel ve yararl? oldu?u zaman en b�y�k erdemdir. Ancak bundan da b�y�?� susmak ve dinlemektir. Konu?mak ki?inin ba??na olmad?k i?ler a�abilir; ama susmak insan?n de?erini art?r?r. Unutmamal?d?r ki ki?ilerin ba??na gelen k�t� h�llerin pek �o?u dillerini tutamamalar?ndand?r.
Susmak ve dinlemenin konu?maktan �st�n oldu?unu vurgulamak �zere s�ylenir.
S�z var, i? bitirir; s�z var, ba? yitirir:
?nsanlar konu?arak ili?kilerini s�rd�r�rler. �yle s�zler edilir ki muhatab? etkiler ve ondan umulan davran??? ortaya �?kar?r. Ancak yine �yle s�zler vard?r ki muhatab? k?zd?r?p k�t� olaylar?n ve fel�ketlerin ortaya �?kmas?na yol a�ar. Konu?urken yumu?ak, olumlu, ?l?ml?, tatl? ve ikna edici konu?mal?; hakaret dolu, �l��s�z, sert ve k�t� s�zler s�ylememelidir.
�l��l� ve yap?c? konu?man?n gereklili?ini vurgulamak i�in s�ylenir.
S�k�t ikrardan gelir (say?l?r):
(?krar: Bir ?eyi kabul etti?ini s�ylemek)
ki?ilere y�nelik teklif ve su�lamalarda suskun kalmak, s�ylenilenleri kabul etmek demektir. Su�land???m?z ?eye itiraz etmiyorsak o su�u �stlenmi? say?l?r?z. Keza g�r�? bildirmemiz gereken bir hususta susuyorsak kar??m?zdakinin g�r�?�n� benimsemiyoruz demektir.
Konu?ulanlar kar??s?nda sessiz kalmay? ye?leyen muhatap hakk?nda s�ylenir.
Tatl? dil, y?lan? deli?inden �?kar?r:
Tatl? dil ile s�ylenen her s�z mutlaka etkisini g�sterir ve ki?ileri istenilen hedefe ula?t?r?r. Tatl? s�z, g�zel huy ve g�ler y�z, herkesi meftun eder. Ac? s�zler ile k?r?c? davran??lar ve k�t� huy ise insanlar? olumsuz y�nde etkiler, olacak i?leri olmaz k?lar. Ac? s�zler ile hi�bir hedefe ula?mak m�mk�n de?ildir. Yer, zaman ve ki?ilere uygun tatl? dil ile insanlara her ?ey yapt?r?labilir. Bunun i�in herkes tatl? dili huy edinmelidir. | | | | |
|
